Politiek: Kabinet Balkenende onder druk

Nog niet eerder stond het kabinet Balkenende IV onder zulke druk als in 2009. De crisisonderhandelingen deden de coalitie zelfs bijna klappen. Maar ook het JSF-vraagstuk, Irak-onthullingen en het mogelijke presidentschap voor de Europese Unie waren hoofdpijnpunten voor de premier.

© ANP

In februari moest Balkenende zijn verzet tegen een Irak-onderzoek opgeven. Bij de onderhandelingen voor zijn vierde kabinet in 2006 wist hij het nog uit het coalitieakkoord te houden. Begin 2009 rezen zoveel nieuwe vragen dat de premier alsnog instemde met een onderzoek naar de besluitvorming rond de oorlog in Irak in 2003.

Verwacht wordt dat de commissie-Davids begin januari met zijn bevindingen komt. Wouter Bos sluit een parlementaire enquête in 2010 naar aanleiding van het rapport niet uit.

Crisis

De economische crisis en de vergrijzende samenleving dwong het kabinet in 2009 een plan te bedenken om te voorkomen dat de overheidsuitgaven te ver uit de hand gaan lopen. Wouter Bos sprak in dit verband van de grootste uitdaging in 80 jaar. Aanvankelijk konden de partijen het totaal niet eens worden en zou Balkenende zelfs gedreigd hebben het kabinet op te blazen. Op 25 maart werd alsnog een akkoord gesloten.

In de crisismaatregelen werd opgenomen dat de AOW-leeftijd naar 67 jaar gaat, tenzij de sociale partners voor 1 oktober een alternatief zouden kunnen voorleggen. Zij slaagden daar echter niet in. Volgens het plan gaat de AOW-leeftijd in 2020 naar 66 jaar en in 2025 naar 67 jaar.

(c) NUfoto/Peter Vos | Er werd flink geprotesteerd tegen de verhoging van de AOW-leeftijd

Ook is besloten een aantal commissies aan het werk te zetten die moeten bekijken hoe per deelterrein 20 procent kan worden bezuinigd. In 2010 zal nog worden geïnvesteerd om de herstellende economische situatie niet af te remmen. Vanaf 2011 zal stevig bezuinigd gaan worden, mits de crisis dan achter de rug is.

JSF

De inkt van het crisisakkoord was nog niet droog of de coalitiepartijen vielen over elkaar heen in het debat over de JSF. Staatssecretaris De Vries (Defensie) drong aan op het aanschaffen van twee testtoestellen, maar de PvdA wilde eerst een betere kandidatenvergelijking tussen de JSF van Lockheed Martin en de Zweedse Saab Gripen NG. De sociaaldemocraten wilden wel verder met het testprogramma van de JSF, maar volgens De Vries kon dat niet zonder de aanschaf van de twee toestellen.

Uiteindelijk kwamen de coalitiepartijen tot verbijstering van de oppositie met een compromis. Nederland gaat voor een bedrag van 113,2 miljoen euro wel verder met de volgende fase van de ontwikkeling, maar koopt formeel geen toestel. Het besluit over de aanschaf van de testtoestellen is uitgesteld tot 2010, in 2012 volgt een definitief besluit over de opvolger van de F16.

President EU

De Europese Unie stond in 2009 veelvuldig in het nieuws. Na jarenlang gesteggel werd er eindelijk een verdrag getekend dat de Unie een wettelijke basis geeft. Werd in 2005 de Europese Grondwet nog bij referendum in diverse landen afgeschoten, het Verdrag van Lissabon werd in oktober eindelijk door alle 27 landen geratificeerd.

Een belangrijk onderdeel in dit verdrag is de vaste voorzitter van de Europese Raad, oftewel president van de Europese Unie. Premier Balkenende leek lang kanshebber, maar zijn Belgische ambtsgenoot Herman van Rompuy streek met de eer. Zelf ontkende Balkenende in de race te zijn voor de functie.

Europese Verkiezingen

Het ontbrak de EU dus niet aan aandacht, toch is het instituut niet populair. Dit bleek bij de Europese Verkiezingen, afgelopen juni. Met een opkomst van minder dan 37 procent werd pijnlijk duidelijk dat weinig mensen interesse hebben in wat voor veel mensen een ver van het bed-show is. Niet alleen zijn mensen in afnemende mate geïnteresseerd, de toegenomen macht van de EU zorgt ook voor meer euroscepsis. Hierdoor wonnen de eurokritische partijen PVV en SP fors.

(c) NUfoto/Patrick Harms | Er was weinig animo onder de bevolking voor de Europese Verkiezingen

Wilders

PVV-leider Geert Wilders hield zich in 2009 relatief koest. Waar hij in 2008 wereldnieuws werd door zijn anti-islamfilm Fitna, beperkte hij zich afgelopen jaar tot aanvallen op integratieminister Van der Laan en de rest van het kabinet. Tijdens het debat over de crisisaanpak beende hij met zijn voltallige fractie weg toen CDA-fractievoorzitter Van Geel zei dat er weinig meer aan het akkoord te schaven viel.

In mei haalde Wilders de woede van de Tweede Kamer op zijn hals toen hij het verhaal van de door de Taliban verkrachtte journaliste Joanie de Rijke gebruikte om 'het morele verval van de elite' aan de orde te stellen. Eerder in het jaar werd hem de toegang tot Engeland geweigerd. De Britten vreesden voor de openbare orde. Wilders ging alsnog, maar werd vrijwel direct teruggestuurd. In het najaar was hij toch welkom.

Begin 2009 maakte het gerechtshof in Amsterdam bekend dat Wilders vervolgd moet worden wegens discriminatie, aanzetten tot haat en het beledigen van groepen mensen. Op 20 januari 2010 zal de PVV-leider zich moeten verantwoorden bij de rechtbank in Amsterdam.